| | Inhaltsverzeichnis | |
| | | |
| |
| 1 | Terpene, Bedeutung, Bauprinzip, Biosynthese | 1 |
| 1.1 | Begriff und Bedeutung | 1 |
| 1.2 | Bauprinzip: Isopren-Regel | 2 |
| 1.3 | Biosynthese | 3 |
| 2 | Hemi- und Monoterpene | 10 |
| 2.1 | Hemiterpene | 10 |
| 2.2 | Acyclische Monoterpene | 10 |
| 2.3 | Monocyclische Monoterpene | 13 |
| 2.3.1 | Cyclopropan- und Cyclobutan-Monoterpene | 14 |
| 2.3.2 | Cyclopentan-Monoterpene | 14 |
| 2.3.3 | Cyclohexan-Monoterpene | 15 |
| 2.4 | Bicyclische Monoterpene | 18 |
| 2.4.1 | Übersicht | 18 |
| 2.4.2 | Carane und Thujane | 19 |
| 2.4.3 | Pinane | 20 |
| 2.4.4 | Camphane und Fenchane | 20 |
| 2.5 | Cannabinoide | 22 |
| 3 | Sesquiterpene | 23 |
| 3.1 | Farnesane | 23 |
| 3.2 | Monocyclische Famesan-Sesquiterpene | 24 |
| 3.2.1 | Cyclofamesane und Bisabolane | 24 |
| 3.2.2 | Germacrane und Elemane | 25 |
| 3.2.3 | Humulane | 26 |
| 3.3 | Polycyclische Famesan-Sesquiterpene | 27 |
| 3.3.1 | Caryophyllane | 27 |
| 3.3.2 | Eudesmane und Furanoeudesmane | 28 |
| 3.3.3 | Eremophilane, Furanoeremonphilane und Vaterane | 30 |
| 3.3.4 | Cadinane | 33 |
| 3.3.5 | Drimane | 35 |
| 3.3.6 | Guajane und Cycloguajane | 36 |
| 3.3.7 | Himachalane. Longipinane und Longifolane | 40 |
| 3.3.8 | Picrotoxane | 41 |
| 3.3.9 | Isodaucane und Daucane | 41 |
| 3.3.10 | Protoilludane, Illudane und IIludalane | 42 |
| 3.3.11 | Marasmane, Isolactarane. Lactarane, Sterpurane | 43 |
| 3.3.12 | Acorane | 44 |
| 3.3.13 | Chamigrane | 44 |
| 3.3.14 | Cedrane und Isocedrane , | 45 |
| 3.3.15 | Zizaane und Prezizaane | 46 |
| 3.3.16 | Campherenane und Santalane | 46 |
| 3.3.17 | Thujopsane , | 47 |
| 3.3.18 | Hirsutane | 48 |
| 3.4 | Andere polycyclische Sesquiterpene | 49 |
| 3.4.1 | Pinguisane | 49 |
| 3.4.2 | Presilphiperfoliane. Silphiperfoliane. Silphinane, Isocomane | 49 |
| 4 | Diterpene | 51 |
| 4.1 | Phytane | 51 |
| 4.2 | Cyclophytane | 51 |
| 4.3 | Bicyclophytane | 53 |
| 4.3.1 | Labdane | 53 |
| 4.3.2 | Umgelagerte Labdane | 54 |
| 4.4 | Tricyclophytane | 56 |
| 4.4.1 | Pimarane und Isopimarane | 56 |
| 4.4.2 | Cassane, Cleistanthane und lsocopalane | 58 |
| 4.4.3 | Abietane und Totarane | 60 |
| 4.5 | Tetracyclophytane | 62 |
| 4.5.1 | Übersicht | 62 |
| 4.5.2 | Beyerane | 63 |
| 4.5.3 | Kaurane und Villanovane | 64 |
| 4.5.4 | Atisane | 65 |
| 4.5.5 | Gibberellane | 65 |
| 4.5.6 | Graynatoxane | 66 |
| 4.6 | Cembrane und Cyclocembrane | 67 |
| 4.6.1 | Übersicht | 67 |
| 4.6.2 | Cembrane | 69 |
| 4.6.3 | Casbane | 70 |
| 4.6.4 | Lathyrane | 70 |
| 4.6.5 | Jatrophane | 71 |
| 4.6.6 | Tigliane | 71 |
| 4.6.7 | Rhamnofolane und Daphnane | 72 |
| 4.6.8 | Eunicellane und Asbestinane | 72 |
| 4.6.9 | Biarane | 73 |
| 4.6.10 | Dolabellane | 73 |
| 4.6.11 | Dolastane | 74 |
| 4.6.12 | Fusicoccane | 75 |
| 4.6.13 | Verticillane und Taxane | 75 |
| 4.6.14 | Trinervitane und Kempane | 75 |
| 4.7 | Prenylsequiterpene | 76 |
| 4.7.1 | Xenicane und Xeniaphyllane | 77 |
| 4.7.2 | Prenylgermacrane und Lobane | 77 |
| | | |
| 4.7.3 | Prenyleudesmane und Biftorane | 78 |
| 4.7.4 | Sacculatane (Prenyldrimane) | 79 |
| 4.7.5 | Prenylguajane und Prenylaromadendrane | 79 |
| 4.7.6 | Sphenolobane (Prenyldaucane) | 80 |
| 4.8 | Ginkgolide | 80 |
| 5 | Sesterterpene | 81 |
| 5.1 | Acyclische Sesterterpene | 81 |
| 5.2 | Monocyclische Sesterterpene | 81 |
| 5.3 | Polycyclische Sesterterpene | 82 |
| 5.3.1 | Bicyclische Sesterterpene | 82 |
| 5.3.2 | Tricyclische Sesterterpene | 83 |
| 5.3.3 | Tetra- und pentacyclische Sesterterpene | 84 |
| 6 | Triterpene | 85 |
| 6.1 | Lineare Triterpene | 85 |
| 6.2 | Tetracyclische Triterpene, Gonan-Typ | 87 |
| 6.2.1 | Übersicht | 87 |
| 6.2.2 | Protostane und Fusidane | 88 |
| 6.2.3 | Dammarane | 88 |
| 6.2.4 | Apotirucallane | 90 |
| 6.2.5 | Tirucallane und Euphane | 90 |
| 6.2.6 | Lanostane | 91 |
| 6.2.7 | Cycloartane | 92 |
| 6.2.8 | Cucurbitane | 93 |
| 6.3 | Pentacyclische Triterpene, Baccaran- Typ | 94 |
| 6.3.1 | Übersicht | 94 |
| 6.3.2 | Baccarane und Lupane | 96 |
| 6.3.3 | Oleanane | 96 |
| 6.3.4 | Taraxerane, Multiflorane und Bauerane | 97 |
| 6.3.5 | Glutinane, Friedelane und Pachysanane | 98 |
| 6.3.6 | Taraxastane und Ursane | 99 |
| 6.4 | Pentacyclische Triterpene, Hopan-Typ | 100 |
| 6.4.1 | Übersicht | 100 |
| 6.4.2 | Hopane und Neohopane | 101 |
| 6.4.3 | Fernane | 102 |
| 6.4.4 | Adianane und Filicane | 103 |
| 6.4.5 | Gammacerane | 103 |
| 6.5 | Weitere pentacyclische Triterpene | 104 |
| 6.5.1 | Übersicht | 104 |
| 6.5.2 | Stictane und Arborane | 105 |
| 6.5.3 | Onocerane und Serratane | 105 |
| 6.6 | Iridale | 106 |
| 7 | Tetraterpene | 108 |
| 7.1 | Carotenoide | 108 |
| 7.2 | Apocarotenoide | 110 |
| 7.3 | Diapocarotenoide | 111 |
| 7.4 | Megastigmane | 112 |
| 8 | Polyterpene und Prenylchinone | 114 |
| 8.1 | Polyterpene | 114 |
| 8.2 | Prenylchinone | 115 |
| 9 | Ausgewählte Terpen-Synthesen | 118 |
| 9.1 | Monoterpene | 118 |
| 9.1.1 | Konzept industrieller Monoterpen-Riechstoffsynthesen | 118 |
| 9.1.2 | (R)-(+)-Citronellal | 120 |
| 9.1.3 | Rosenoxid | 120 |
| 9.1.4 | Chrysanthemumsäuremethylester | 121 |
| 9.1.5 | (1R,3R,4S)-(-)-Menthol | 122 |
| 9.1.6 | -Terpineol | 123 |
| 9.1.7 | Campher aus a.-Pinen | 124 |
| 9.1.8 | -Pinen und Derivate als Edukte zur stereospezifischen Synthese chiraler Monoterpene | 126 |
| 9.2 | Sesquiterpene | 128 |
| 9.2.1 | -Selinen | 128 |
| 9.2.2 | Isocomen | 129 |
| 9.2.3 | Cedren | 132 |
| 9.2.4 | Periplanon B | 134 |
| 9.3 | Diterpene | 137 |
| 9.3.1 | Vitamin A (Retinolacetat) | 137 |
| 9.3.2 | Cafestol | 140 |
| 9.3.3 | Baccatin III als Vorstufe des Taxols | 144 |
| 9.4 | Triterpene | 151 |
| | Lupeol | 151 |
| 10 | Isolierung und Strukturaufklärung | 159 |
| 10.1 | Isolierung aus Pflanzen | 159 |
| 10.2 | Geeignete Methoden der Strukturaufklärung | 159 |
| 10.3 | Strukturaufklärung eines Sesquiterpens | 160 |
| 10.3.1 | Doppelbindungsäquivalente | 160 |
| 10.3.2 | Funktionelle Gruppen und Teilstrukturen aus dem 13C-NMR-Spektrum | 161 |
| 10.3.3 | Konstitution (Atomverknüpfung) | 162 |
| 10.3.4 | Relative Konfiguration | 168 |
| 10.3.5 | Absolute Konfiguration | 170 |
| 10.4 | Kristallstrukturbestimmung | 172 |
| 10.5 | Über Struktur und Geruch von Terpenen | 175 |
| | Bibliographie | 179 |
| | Übersicht bedeutender Terpen-Grundskelette | 184 |
| | Sachverzeichnis | 196 |
| | | |